ساعت 6:47 عصر دوشنبه 22/11/1386

درآمدی بر مقوله شخصیت شناسی جوان، ناهنجاری‏های بازدارنده

گروه های سنی

یادکردی از آنچه گذشت:
شخصیت‏شناسی جوان را تاکنون با این عناوین پی گرفته‏ایم: بازیافت خویش، دفتر دل، شاکله و در چهارمین مرحله به موضوع «توان» پرداختیم. فراموش نکرده‏ایم که انگیزه ما در مقالات مذکور، شرح کلیاتی در شخصیت‏شناسی جوان است که می‏تواند راهگشا و نیز دربردارنده برخی توصیه‏ها باشد. رفتار و اعمال انسانی، همواره برخاسته از نوع شخصیت و باورهای درونی اوست، چنان که نشاندهنده نوع شخصیت او نیز می‏باشد. مهمترین مرحله شکل‏گیری شخصیت آدمی را باید در مرحله گزینش و پذیرش باورهای درونی و اعتقادی برشمرد. انسان چه در گره زدن جان خویش به باورهایی که می‏پسندد و چه در هنگام عمل که منشأ حرکتی «خود خواسته» می‏شود، همواره اراده می‏کند. شاکله و باورها و هیأت و شکل درونی انسان و شرایط حاکم و محیط همه و همه، زمینه‏هایی برای تأثیرگذاری بر بینش و عمل انسانند ولی همواره این انسان است که اراده می‏کند. آگاهی و معرفت نسبت به همه عواملی که در نوع شخصیت آدمی تأثیر دارد راه را برای تصمیم و اراده صحیح هموار می‏سازد. جوان در شکل دهی شخصیت خویش متکی بر عزم و اراده است اما اراده‏ای حکیمانه و از سر اندیشه و آگاهی. قوت انسانی و نیروی جسمی و سلامت تن و توانستن را نیز باید در اراده و انگیزه استوار جویا شد.

اینها اشاراتی به سرفصلهایی بود که شرح آن گذشت. آنچه در آخرین قسمت، با عنوان «توان» خواندید شرحی بر این حقیقت بود که آدمی بالقوه توانایی بسیاری در او نهفته است. او تواناست اگر عزمی استوار و اراده‏ای قوی داشته باشد. ظرفیت روحی و کشش درونی انسان بگونه‏ای است که بسیاری از کارها را که ناشدنی می‏پندارد به راحتی می‏تواند بدان دست یابد. شکل‏دهی به شخصیت انسانی و استفاده از فرصت جوانی برای کمال‏یابی شخصیت، نیازمند ایمان و اذعان به واقعیت مذکور است. باید باور داشت که می‏توان انسانی شایسته، سعادتمند و موفق بود. جوان در روان‏شناختی شخصیت خویش باید این «باور» را بجوید. آنچه در این قسمت با عنوان «ناهنجاریهای بازدارنده» می‏خوانید تکمله و تأکیدی است بر قسمت قبل. هنوز بخشها و عناوین چندی در این مقوله
برجای مانده است که برای فرصتهای بعدی منظور شده است. خود مقوله ناهنجاریها را نیز در دو قسمت پی خواهیم گرفت. ان‏شاءالله.
* * *
آرمانهای شخصیتی و رهیافتهایی که
در دستیابی به ارزشها
و آرمانهای اسلامی ـ انسانی راه می‏نماید،
همواره دستخوش عواملی بازدارنده است.
دستیابی به اهداف
و آرمانهای ترسیم شده، نیازمند
وراندازهای صحیح اولیه و گزینش درست می‏باشد.
جوان در بلوغ و رشد شخصیت خویش
نیازمند توانمندی است اما
عدم برآورد صحیح از «آینده» او را به یک
حرکت نافرجام می‏کشاند.
در شکل‏گیری صحیح شخصیت جوان از برخی ناهنجاریها باید نام برد که به راحتی می‏توانند نقش منفی خویش را ایفا کنند. چنان که برخی از همین عوامل مانعی عمده در جهت روان‏شناختی صحیح و منطبق با واقع او نیز می‏باشند. در راهبردهای دینی به وضوح و با تأکیدی ویژه، از ناهنجاریهای مورد بحث یاد شده است. آرمانهای شخصیتی و رهیافتهایی که در دستیابی به ارزشها و آرمانهای اسلامی ـ انسانی راه می‏نماید، همواره دستخوش این عوامل بازدارنده است. عواملی که پیروزی، دستیابی، موفقیت و «ظفر» را دشوار، ناتمام یا ناممکن می‏سازد.
«ظَفَر» واژه‏ای است که در همین زمینه بارها در رهنمودهای دینی بکار رفته و زمینه‏ها و موانع آن گوشزد شده است. ناهنجاریهایی که از آن سخن خواهیم گفت نتیجه‏ای که در پی خواهد داشت چیزی جز «عجز» و ناتوانی از روان‏شناختی و شکل‏دهی صحیح و کمال یافته شخصیت انسانی، نخواهد بود. ناتوانی، ثمره‏ای جز از دست دادن «مطلوب» نخواهد داشت.(1) و انسان «عاجز» پرواضح است که نتواند به خواسته خویش دست یابد. این «عجز» ممکن است واقعیت نداشته باشد اما احساس آن و به عبارتی «عجز کاذب» نیز همین ویژگی را در پی خواهد داشت. «عجز» را چنانکه در سخن امیرالمؤمنین(ع) آمده است باید به عنوان یک «آفت» برشمرد.(2) آفتی که خود معلول عواملی چند است.
به هر روی، «عجز» را باید عمده‏ترین ناهنجاری بازدارنده در شکل‏گیری سالم شخصیت جوان برشمرد. این ناهنجاری همان‏گونه که اشاره شد، خود معلول عواملی چند است که خواهد آمد. هر حرکتی و جنبشی که از آدمی سر می‏زند به همان نسبت محدوده توان خویش را می‏نمایاند. مقوله عجز و توانایی در انسانها را باید امری نسبی
دانست.این نسبت در هر کس به گونه‏ایست، اما در یک برآورد دینی و براساس ملاکهای موجود در منطق دینی، می‏توان به معرّفی ناتوان‏ترین فرد پرداخت. ویژگی چنین فردی را نیز در ادامه همین نوشته، در قسمت بعد پی خواهیم گرفت. در یک جمع‏بندی می‏توان فهرست ناهنجاریهای بازدارنده را این‏گونه تنظیم کرد:
1 ـ بی‏حزمی و عدم دریافت راهبردها
2 ـ فقدان جزم و عزم
3 ـ ضعف بردباری و ثبات
4 ـ سستی و تنبلی
5 ـ خودپسندی
6 ـ ترس
7 ـ تلقینهای منفی
8 ـ ضعف عملکرد
9 ـ عقده حقارت
10 ـ زوال امید
11 ـ حاکمیت خوشیها
12 ـ و برخی محورهای دیگر
یکم:
دستیابی به اهداف و آرمانهای ترسیم شده، خواسته‏ها و کمالات نفسانی، متانت، ثبات و حق‏مداری نفس، نیازمند دریافت راهبردهایی است که بتواند آدمی را به سرمنزل مطلوب و آرمانی او برساند. همواره مسیرهای دراز، دوراندیشی را می‏طلبد، روشنی راه، رفع تردید و دودلی و سرگردانی، به هرز نرفتن نیرو و به هدر ندادن امکانات، همه و همه دستاورد وراندازهای صحیح اولیه و گزینش
آن کس که بدون بینایی و آگاهی لازم،
عمل می‏کند همانند کسی است
که در غیر مسیر مورد نظر حرکت می‏کند که
فراچنگ سرعت حرکت،
چیزی جز دوری بیشتر نخواهد بود.امام صادق(ع)
دانسته‏ام که
برترین توشه سالکِ کوی تو، اراده‏ای جزمی و
تصمیمی قطعی است که با آن
تو را برگزیند و به سوی تو آید.امام کاظم(ع)
به همان شیوه که ما را در ظفرمندی،
به حزم فراخوانده‏اند،
جزم و عزم را نیز ابزاری بس لازم شمرده‏اند.
شکل‏دهی شخصیت انسانی
تنها در چارچوب باورها و ارزشهای دینی
می‏تواند تفسیری انسانی
و هماهنگ با هستی آدمی داشته باشد.
درست می‏باشد. انسان پیروزی چون علی(ع) «ظفر» را در «حزم» و دوراندیشی و توان پیش‏بینی می‏داند و دوراندیشی و «حزم» را در کارگزاری رأی و اندیشه و بکارگیری نیروی تفکر می‏شمارد(3). چنان که همو، فقدان این هنجار را آفتی برای توانمندی و شجاعت معرّفی می‏کند(4).
جوان در بلوغ و رشد شخصیت خویش نیازمند توانمندی است اما عدم برآورد صحیح از «آینده» با توجه به معنای وسیعی که این کلمه در بر دارد و ضعف در عاقبت اندیشی و بهره‏وری از نیروی اراده و عزم بدون پشتوانه‏های راهبردی، او را به یک حرکت کور و تاریک خواهد کشاند. حتی براساس یک فراز دینی «آن کس که بدون
بینایی و آگاهی لازم، عمل می‏کند همانند کسی است که در غیر مسیر مورد نظر حرکت می‏کند که فراچنگ سرعت حرکت، چیزی جز دوری بیشتر نخواهد بود.»(5). در جایی دیگر نیز بسان درازگوش چشم بسته آسیاب، شمرده شده است که راه به جایی نمی‏برد و دائما بر گرد خویش می‏چرخد.(6)
از همین روی تأکید شده است که نسبت به آنچه هنوز رشد و صلاحیت آن معلوم نیست تصمیمی گرفته نشود.(7)
دوم:
«ظفر» همان‏گونه که نیازمند حزم و دورنگری و برآورد صحیح است، نیازمند جزم و عزم است. بسیاری از تواناییها و دریافتهای روشنی که می‏تواند در پیمایش راه، بسان چراغی روشن، راه را بنمایاند دستخوش دودلی‏ها، تخیلات، تردیدها و بی‏ارادگیها می‏گردد و این خود آفتی بزرگ به شمار می‏آید. از این روی، به همان شیوه که ما را در ظفرمندی، به حزم فرا خوانده‏اند، «جزم» و «عزم» را نیز ابزاری بس لازم شمرده‏اند(8). در خصوص ضرورت برخورداری از اراده حکیمانه، پیشتر نوشته‏ایم اما مناسب می‏نماید به انگیزه تأکید بر این امر که خواست و اراده انسان نقطه عطفی در دستیابی به شکل مطلوب شخصیت است، به این فراز از دعای امام کاظم(ع) توجه کنیم که به عنوان یکی از باورهای درونی خویش خطاب به خدای بزرگ اظهار می‏کند:
«دانسته‏ام که برترین توشه سالِک کوی تو، اراده‏ای جزمی و تصمیمی قطعی است که با آن تو را برگزیند و به سوی تو آید.»(9)
اگر بزرگترین و نیز جانمایه همه آرزوها و آرمانهای خویش را در آمدن به کوی «دوست» و قرب به «حق» می‏دانیم و اگر در مرحله «یکم» به این باور رسیده‏ایم که شکل‏دهی شخصیت انسانی تنها در چارچوب باورها و ارزشهای دینی می‏تواند تفسیری انسانی و هماهنگ با هستی آدمی داشته باشد، باید این رهیافت را هماره اذعان داریم که برترین ابزار و پشتوانه این «حرکت و کوچ»، عزمی استوار و اراده‏ای پولادین است.
سوم:
آنچه با عنوان صبر، بردباری و ثبات قدم فرا راه شکل‏گیری شخصیت انسانی ما نهاده شده است، مجموعه وسیعی از توصیه‏ها، رهنمودها و راهبردهای جامع را در بر می‏گیرد که در این مجال حتی امکان بازگویی بخشی از آن نیز وجود ندارد. پرواضح است فقدان این خصیصه، زمینه «عجز» و ناتوانی در راهیابی به آرمانهای شخصیتی را بوجود می‏آورد؛ از این رو گوشزد شده است که «کسی که هنجار ارزشمند بردباری و صبر را در برابر ناگواریهای روزگار آماده نکند، ناتوان خواهد ماند.»(10) چنان که «فردی که بر مرکب راهوار صبر جای گیرد، به میدان پیروزی راه یافته است.»(11) و همواره در دستیابی به «ظفر»، صبر به عنوان یک اصل توصیه شده است. چنان که فرمود: «اِصْبِر تَظْفَز»(12)، صبر پیشه کن، پیروز می‏شوی.
نزدیک به همین رهنمود را چنین می‏خوانیم: «کسی ظفر می‏باید
که بردباری کند»(13).
چهارم:
«توانی»، سستی، تنبلی و بی‏حالی را می‏توان به عنوان یک ناهنجاری مستقل ارزیابی نمود. اگر این واقعیت پذیرفته شود که دنیا و زندگی میدان آزمون و به تعبیری رساتر، میدان مسابقه است، اهمیت «جدّیت» و تلاش، جایگاه خویش را خواهد یافت. برخی گرچه اندک، هرچه غیر کمال است و آفتی برای تکوین شخصیت انسانی‏آنان‏محسوب‏می‏شودونیزتعلق‏خاطربدانها را به بازی می‏گیرند
فردی که بر مرکب راهوار صبر جای گیرد
به میدان پیروزی راه یافته است.
امیرالمؤمنین(ع)
کسی که هنجار ارزشمند بردباری و صبر را در
برابر ناگواریهای روزگار آماده نکند
ناتوان خواهد ماند.
امام باقر(ع) ـ یا ـ امام‏صادق(ع)
شناخت صحیح خود و جامعه
و توان پیش‏بینی مسیری درست،
نیازمند برخورداری از داده‏ها و تجربیات بسیاری
است که باید اندوخت.
در رهنمودهای روان‏شناختی دینی و
راهبردهای عملی آن،
به دوگونه با پدیده ترس رفتار شده است؛
گاه پدیده‏ای آفت‏زا، وگاه‏زمینه‏ساز رشد و بالندگی.
و اکثریتی هرچه غیر کمال است، شخصیت وجودی آنان رابه بازی می‏گیرد! دسته دوم دیگر «خودیّتی» مستقل و غیر وابسته ندارند. طفیلی تعلّقات دست و پاگیر خویشند. «من واقعی» آنان بازیچه‏ای بیش نیست. در آنان جدّیتی در گزینش یک راه عملی صحیح و در چارچوب آرمانها و ارزشهایی که دریافت کرده‏اند مشهود نمی‏باشد. رهیافتها و هدایتهای اولیه نیز کاری از پیش نمی‏برد. اینان دچار آفت سستی، مسامحه، بی‏حالی و توانی شده‏اند و این به راحتی می‏تواند آنان را از وصول به مطلوب باز دارد. آنچه باید به عنوان یک هدایت روشن تلقی گردد این تأکید است که «بوسیله تصمیم و عزم قاطع به مبارزه با توانی و سستی برخیزد.»(14)
پنجم:
از جمله عواملی که باید در شمار ناهنجاریهای بازدارنده مورد توجه قرار داد، خودبینی، خودپسندی و رضایت خاطر از اندیشه و عملکرد خویش است. اعتماد به نفس و اعتقاد به توانایی از لازمه‏های موفقیت است اما خلط این ویژگی لازم با آفتی چون «عُجب» و خودپسندی را باید نشانی از عدم درک و شناخت واقعیت انسانی شخص شمرد(15). شناخت صحیح خود و جامعه و توان پیش‏بینی مسیری درست، نیازمند برخورداری از داده‏ها و تجربیات بسیاری است که باید اندوخت. و پرواضح است «عُجب» آفتی بس بزرگ در این مسیر است. شکل‏گیری صحیح شخصیت انسانی، منوط به
چه بسیار افراد خائف که خوفشان آنان را به
جایگاه امن برده است.امیرالمؤمنین(ع)
جوان در شکل‏دهی به ساختار شخصیتی خویش
باید از ترسهای موهوم و نگرانیهای نابجا فاصله
بگیرد چرا که اراده آدمی را متزلزل و حس اعتماد به
نفس را ضعیف می‏نماید.
خِرَدورزی و شوق دریافت راهبردها و اندیشه‏های دیگران است. غروری که حاکی از ستایشگری خویش است و خودپسندی که نشانه بی‏نیازی از این و آن است، خردورزی جوان را سخت آفت‏زده می‏کند، چنان که فرمود: «عجب و خودپسندی، آفت خرد است»(16).
ششم:
در بررسی ناهنجاریهای بازدارنده، عامل دیگری رخ می‏نماید که در عین حال می‏تواند هنجاری مطلوب و از عوامل سازنده و زمینه‏ساز رشد به شمار آید. ترس، خوف، بیم، واهمه و نگرانی، همه نمودی از یک واقعیت‏اند که می‏تواند چهره‏ای مطلوب به خود گیرد و می‏تواند به آفتی بزرگ مبدل شود و درست از همین نقطه است که در رهنمودهای روان‏شناختی دینی و راهبردهای عملی آن به دو گونه با پدیده ترس رفتار شده است. گاه پدیده‏ای آفت‏زا و منفی، و گاه زمینه‏ساز رشد و بالندگی. به این فرازها نگاه کنید:
ترس، آفت است(17).
ترس، کاستی و نقص است(18).
مؤمن، ترسو، حریص و بخیل نمی‏باشد(19).
و نیز توجه کنید:
کسی که ترس و خوف او کم باشد آفت او زیاد است(20).
چه بسیار افراد خائف که خوفشان آنان را به جایگاه امن برده است(21).
کسی که بترسد ایمنی می‏یابد(22).
به راحتی می‏توان راستای هر دو دسته از رهنمودهای ذکر شده را بازگو نمود. آنچه می‏تواند پدیده ترس را در آدمی با تفسیری مثبت یا عنوانی منفی ارزیابی کند، چارچوب، ماهیت و نتایج حرکت و عملی است که ترس مانع آن است. بر این اساس در شکل‏دهی به ساختار شخصیتی خویش باید از ترسهای موهوم و نگرانیهای نابجا فاصله گرفت چرا که عزم و اراده آدمی را دچار تزلزل می‏کند و حس اعتماد به نفس را تضعیف می‏نماید. همواره نیروی اندیشه و آرامشِ برخاسته از ایمان درونی، می‏تواند توان جوان را از اسارت ترس نجات بخشد. ترس چنان که برخی تقسیم‏بندیهای روایی شاهد است، جزء سربازان شیطان معرفی گشته است.
روانکاوی ترس و تحلیل زمینه‏ها و زیرساختهای آن، نیازمند شرحی ویژه است که اینک پی‏گیر آن نیستیم. در ارزیابی اجمالی آن می‏توان به ناهنجاریهای چندی چون خودکم‏بینی، خودباختگی، تلقینهای منفی، تحقیرهای بیرونی اعم از خانه و جامعه و کاستی آگاهیهااشاره‏کرد. مجموعه این عوامل می‏تواند ناهنجاری ترس و بیم راتقویت‏کندوبه‏همین‏نسبت‏شخص‏رادچاربی‏ارادگی،مسؤولیت‏گریزی، راحت طلبی‏وسست‏عنصری‏نماید.شخصیت‏اونیزتابعی‏ازهمین سازه‏ها خواهد بود. از همین رو در راهبردهای اسلامی، افزون بر معرفی پدیده ترس به عنوان یک ناهنجاری شخصیتی، به صورتی جزئی‏تر شاهد برخی دستورالعملها در جهت پالایش شخصیت انسانی از این آفت می‏باشیم. از جمله، این توصیه کلی: «هنگامی که از چیزی بیم داشتی خودت را در متن آن قرار بده چرا که خودنگه‏داری شدید تو از آن، مسأله‏ای بزرگتر از خود آن چیزی است که از آن خوف داری.»(23)
هنوز مواردی چند از ناهنجاریهای مورد بحث باقی مانده است که شرح آن را به ادامه این مقوله موکول می‏نماییم.
پاورقیها:
1 ـ ثمرة العجز فوت الطلب، علی(ع)، غررالحکم.

16 ـ آفة اللبّ، العجب، علی(ع)، غررالحکم.

13 ـ یظفر من یحلم، امام صادق(ع)، بحار، ج78، ص269.

10 ـ من‏لایعدّالصبرلنوائب‏الدهریعجز،امام‏باقر(ع)یاامام‏صادق(ع)،کافی،ج2، ص93.

17 ـ الجبن، آفة، علی(ع)، غررالحکم.

11 ـ من‏رکب‏مرکب‏الصبراهتدی‏الی‏مضمار النصر، علی(ع)، بحار، ج78، ص79.

14 ـ ضادّواالتوانی بالعزم، علی(ع)، غررالحکم.

18 ـ الجبن منقصة، علی(ع)، نهج‏البلاغه، بحار، ج73، ص307.

12 ـ علی(ع)، غررالحکم.

19 ـ ..لایکون‏المؤمن‏جباناولاحریصاولاشحیحا،امام‏باقر(ع)،بحار،ج75، ص301.

15 ـ از جمله: العُجب رأس الحماقة، علی(ع)، غررالحکم.

22 ـ من خاف أمِنَ، علی(ع)، نهج‏البلاغه، حکمت 208 و نیز امام رضا(ع)، بحار، ج78، ص352.

23 ـ اذا هِبْتَ امرا فقع فیه، فانّ‏شدّة‏توقّیه اعظم ممّا تخاف منه، علی(ع)،بحار، ج71،ص362 و ج75، ص357 و نهج‏البلاغه.

21 ـ کم من خائف وَفَدَ بخوفه علی قرارة الأمن، علی(ع)، غررالحکم.

20 ـ من قلّت مخافته کثرت آفته، علی(ع)، غررالحکم.

2 ـ العجز آفة، علی(ع)، نهج‏البلاغه، حکمت3.

3 ـ الظفر بالحزم‏والحزم‏باجالة‏الرأی والرأی‏بتحصین‏الأسرار،نهج‏البلاغه،حکمت 48.

4 ـ آفة الشجاعة، اضاعة الحزم، علی(ع)، غررالحکم.

5 ـ العامل علی غیر بصیرة کالسائر علی غیر طریق، فلاتزیده سرعة السیر الاّ بعدا، امام‏صادق(ع)، تحف‏العقول.

6 ـ المتعّبد علی‏غیرفقه،کحمارالطاحونة،یدورولایبرح، علی(ع)،الاختصاص، 238.

7 ـ لا تعزم علی ما لا تستبن الرشد فیه، علی(ع)، غررالحکم.

8 ـ الظفر بالجزم و العزم، علی(ع)، غررالحکم.

9 ـ مفاتیح‏الجنان، اعمال ماه رجب.

منابع:
غررالحکم,امام علی(ع)

نهج‏البلاغه

نهج‏البلاغه

کافی,jeld=2,safhe=93

بحار,jeld=78,safhe=79

بحار,jeld=78,safhe=279

بحار,jeld=73,safhe=307

بحار,jeld=75,safhe=301

بحار,jeld=78,safhe=352

بحار,jeld=71,safhe=362

بحار,jeld=75,safhe=357