ساعت 6:48 عصر دوشنبه 22/11/1386

درآمدی بر مقوله شخصیت شناسی جوان، ناهنجاریهای بازدارنده4

و باز هم بازگشتی به گذشته:
نوشتیم اصول و کلیاتی را به عنوان درآمدی برمقوله شخصیت شناسی جوان پی می‏گیریم. «بازیافت خویش»، «دفتردل»، «شاکله» و «توان» عناوینی بود که طی آنها برخی نکات را شرح کردیم. نکاتی که می‏تواند راهگشا باشد. دیدید که بازگشت به ارزشهای وجودی خویش را باید نخستین گام شمرد. ویژگی تأثیرپذیری جان آدمی مسؤولیت مهمی را در جهت شکل‏دهی صحیح به شخصیت انسان بر دوش می‏گذارد. رفتار و اعمال انسانی، هماره برخاسته از نوع شخصیت و باورهای درونی اوست چنان که می‏تواند گویای نوع شخصیت او نیز باشد. از این رو مهمترین مرحله شکل‏گیری شخصیت را در مرحله گزینش و پذیرش باورهای درونی و اعتقادی دانست. انسان در باور و عمل خویش براساس اراده عمل می‏کند. شاکله و باورها و شخصیت درونی انسان و نیز شرایط خانوادگی و اجتماعی، زمینه‏هایی برای تأثیرگذاری بر بینش و عمل انسانند ولی همواره این انسان است که اراده می‏کند. جوان در شکل‏دهی شخصیت خویش متکی بر عزم و اراده است اما اراده‏ای اندیشمندانه. قوت انسانی و نیروی جسمانی و سلامت تن و توانستن را نیز باید در اراده و انگیزه استوار جویا شد. ظرفیت روحی و کشش درونی انسان بگونه‏ای است که بسیاری از کارها که ناشدنی می‏نماید به راحتی می‏تواند بدان دست یابد. و دیدید که شکل‏دهی به شخصیت انسانی و استفاده از فرصت جوانی برای کمال‏یابی شخصیت، نیازمند ایمان و اذعان به واقعیت مذکور است. باید باور داشت که می‏توان انسانی شایسته، سعادتمند و موفق بود. جوان در روان‏شناختی شخصیت خود باید این «باور» را بجوید. هر چند موانع عمده‏ای نیز بر سر راه است اما او اگر بخواهد می‏تواند اینها را از سر راه خویش بردارد. ناهنجاریها و آفتهای بسیاری وجود دارد که باید با ظرافت و تیزبینی و با عزمی راسخ آنها را پشت سر بگذارد. برخی از ویژگی تأثیرپذیری جان آدمی مسؤولیت مهمی را در جهت شکل‏دهی صحیح به شخصیت انسان بر دوش می‏گذارد.
باید باور داشت که می‏توان انسانی شایسته، سعادتمند و موفق بود. جوان در روان‏شناختی شخصیت خود باید این «باور» را بجوید.
این عوامل بازدارنده را در شماره پیش شرح کردیم. هنوز پس از شرح باقیمانده این عوامل، بحثهای چندی مانده است که به خواست خداوند پی خواهیم گرفت. عواملی که شرح آن گذشت اینها بود:
1 ـ بی‏حزمی و عدم دریافت راهبردها
2 ـ فقدان جزم و عزم
3 ـ ضعف بردباری و ثبات
4 ـ سستی و تنبلی
5 ـ خودپسندی
6 ـ ترس
و اینک ادامه همین بحث با این محور:
7 ـ تلقینهای منفی
هفتم:
اگر به مفهوم و معنای وسیعی که برای «تلقین» مورد نظر است توجه شود به اهمیت این موضوع به عنوان یک هنجار و یا ناهنجار، بیشتر آگاهی خواهیم یافت. «تلقین» به همان میزان که در اینجا به عنوان یک آفت بازدارنده مورد نگرش است باید به عنوان یک عامل رشد و
موفقیت مورد توجه جدّی قرار گیرد. چنان که پیشتر شرح کردیم رفتار و منش انسان، برخاسته از نوع شخصیت و باورهای درونی اوست و مهمترین مرحله شکل‏گیری شخصیت او را باید در مرحله گزینش و پذیرش باورهای درونی شمرد. هر کس و هر عاملی بتواند باورهای
آدمی را به عنوان زیرساختهای رفتاری او شکل بدهد در واقع رفتار و منشهای عملی او را شکل داده است. اینها که می‏خوانید هر چند درباره انسان است اما پرواضح است در تحلیلها و جستارتهای جامعه‏شناختی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. جامعه نیز از آحاد انسانی تشکیل می‏یابد و بدین ترتیب حوزه عمل و نفوذ آنچه در اینجا با تعبیر «تلقین» از آن یاد می‏شود بسی گسترده است. مفهوم تلقین نیاز چندانی به توضیح ندارد. از نظر معرّفی مصادیق آن می‏توان به دو بخش فردی و اجتماعی اشاره نمود چنان که عامل آن می‏تواند عنصری بیرونی و می‏تواند واقعیتی درونی باشد و باز همان گونه که اشاره شد تلقین می‏تواند به عنوان زمینه‏ای برای رشد و سازندگی درآید و می‏تواند به صورت عاملی بازدارنده و آفتی اجتماعی رخ نماید. بسیاری از باورهای فردی و اجتماعی برخاسته از تلقینهایی است که در بسیاری بلکه اکثر موارد به صورت ناخودآگاه، فرد و جامعه را تحت تأثیر عمیق خویش قرار
هر کس و هر عاملی بتواند باورهای آدمی را به عنوان زیرساختهای رفتاری او شکل بدهد در واقع رفتار و منشهای عملی او را شکل داده است.
تلقین می‏تواند به عنوان زمینه‏ای برای رشد و سازندگی درآید و می‏تواند به صورت عاملی بازدارنده و آفتی اجتماعی رخ نماید.
می‏دهد. عمده فلسفه تبلیغات را باید در این انگیزه جست که به کمک آن می‏توان جامعه را به سمت باورها و ذهنیتهایی سوق داد که می‏تواند اهداف انجام تبلیغات را جامه عمل پوشد. بخوبی روشن است که‏تبلیغات اگر بتواند بسان عاملی تلقین‏کننده باورهای اجتماعی را شکل دهد در واقع راستای حرکت و تلاش آن جامعه را بدست گرفته
است. اینها می‏تواند در جهت مصالح واقعی فرد و جامعه باشد چنان که می‏تواند به عنوان آفتی بزرگ کیان و شخصیت فرد و جامعه را در خود پیچد. یک نگاه به آنچه در این زمینه در کشورها و جوامع مختلف می‏گذرد شاهدی بس گویا در بحث است.
تبلیغات اگر بتواند بسان عاملی تلقین‏کننده باورهای اجتماعی را شکل دهد در واقع راستای حرکت و تلاش آن جامعه را بدست گرفته است.
تفأل، گمانه‏زنی، تلقین و امثال اینها که در فرهنگها هر کدام به گونه‏ای مرسوم است می‏تواند منشأ اثر باشد اما آنچه در واقع عامل این تأثیر است نوع تلقین و ارزیابی خود شخص است. آنچه شومی و میمنتی می‏آورد خارج از خواست خود او نیست.
جوان در شکل‏دهی به شخصیت خویش باید با دیدی تعالی‏بخش و سعادت‏آفرین به تلقین و ذهنیتها و باورهایی که از این راه می‏توان به آنها رسید بنگرد. خود را از عوامل تلقین کننده‏ای که روح یأس، وابستگی، ناتوانی، سستی و بی‏ارادگی را در او تقویت می‏کند و ارزشهای متعالی را در نگاه او بی‏ارزش می‏نماید و به جای آن، باور، اندیشه، فرهنگ و رسومی بی‏پایه و دور از مصالح انسانیت را جایگزین می‏نماید دور سازد. آنچه در فرهنگ دینی ما با عنوان «طَیَره» مطرح شده و با آن مبارزه شده است بخشی از موضوع مورد بحث است. اینک مجال پرداختن تفصیلی به این موضوع نیست. آنچه در فرهنگ ما با تعبیراتی چون «به فال بد گرفتن» و «شوم پنداشتن» مطرح می‏شود می‏تواند بیان کننده مفهوم «طیره» باشد. قرآن از برخی مردمان نام می‏برد که در برابر دعوت پیامبران(ع) با ابزار «طیره» به مقابله برمی‏خواستند. حرکت پیامبران(ع) را حرکتی شوم و بد یُمن معرّفی می‏نمودند. اگر مواجه با بدی و ناگواری می‏شدند آن را از شومی و بدبختی پیامبر و یاران او می‏دانستند و بر همین اساس نیز تبلیغ می‏کردند و حرکت سازنده پیامبران را برای جامعه خویش، شوم پنداشته و معرّفی می‏کردند و عناصر ساده ولی گسترده اجتماعی نیز تحت تأثیر قرار می‏گرفتند. و بدین ترتیب پیامبران مسؤولیت می‏یافتند این حقیقت را در باور عمومی جامعه جای دهند که نیکی و بدی سرانجام فرد و جامعه، در گرو حرکت و تلاش و هدایت‏پذیری خود آنان است. خواست خداوند، اراده و عمل شخص و باورها و تلاش اوست که نقش ایفا می‏کند. برای خواست واراده الهی نیز تفسیری ظریف و دقیق است که باید در جای خود پی‏گرفت. بهرحال نقش اجتماعی «طیره» و «نحس‏انگاری» حالت بازدارندگی آن به عنوان یک ناهنجاری فردی و عمومی و لزوم بهره‏وری‏از آن به مثابه یک هنجار سازنده در مرتبه و مرحله‏ای است که آیاتی چند را در چند جا به خود اختصاص داده است.(1) چنان که وجود برخی رهنمودهای حدیثی نیز در جهت مبارزه با این آفت اجتماعی و حتی سوق دادن آن به عاملی سازنده براهمیت موضوع می‏افزاید.
در نهج‏البلاغه می‏خوانیم که «طیره» و به فال بد گرفتن امری بحق نیست.(2) روشن است این به معنی نادیده گرفتن تأثیرات شخصی و اجتماعی «طیره» نیست، بلکه اشاره به نادرستی آن است. در سخنی دیگرازامام‏صادق(ع)می‏خوانیم‏که«طیره‏وفال‏زدن‏براساس‏همان‏چیزی است که آن را قرار می‏دهی، اگر راحت گرفتی، راحت است و اگر سخت گرفتی سخت است و اگر نادیده گرفتی چیزی نخواهد بود».(3)
این رهنمود ارزشمند ما را به این حقیقت هدایت می‏کند که تفأل، گمانه‏زنی، تلقین و امثال اینها که در فرهنگها هر کدام به گونه‏ای مرسوم است می‏تواند منشأ اثر باشد اما آنچه در واقع عامل این تأثیر است نوع تلقین و ارزیابی خود شخص است. آنچه شومی و میمنتی می‏آورد خارج از خواست خود او نیست. نوع نگاه و تفسیر ما از پیشامدها، صحنه‏ها و اتفاقات و آنچه در فرهنگهای مختلف به گونه‏های گوناگون منشأ شومی و بد آمدن به شمار می‏آید است که نقش ایفا می‏کند. همین گمانه‏زنی و خطورات قلبی که می‏تواند منشأ امیدواری و اعتماد به نفس و دلگرمی به سرانجام خوش و موجب الفت و تقویت رشته‏های دوستی و پیوندهای اجتماعی گردد و نگاه آدمی را به هستی، جامعه و محیط، نگاهی سازنده و همراه با آرامش‏خاطر سازد به عاملی بازدارنده از تلاش و رشد، موجبی برای سوءِظن و عداوت و سستی پیوندهای اجتماعی و خانوادگی، ضعف اراده و امید و زمینه‏ای برای سوق دادن موفقیتها و کامیابیها به عواملی غیر طبیعی و خارج از روند معمول آن تبدیل می‏شود.
این است که در برخی هشدارهای دینی یادآوری شده است که «هر کس فال‏زنی او را از کارش باز دارد شرک ورزیده است».(4) و یا در خصوص مسافرت گوشزد شده که «شخصی که اقدام به مسافرتی می‏کند اما مثلاً با دیدن یک پرنده برمی‏گردد، در واقع به آنچه بر محمد نازل شده است کفر ورزیده».(5) و یا تأکید شده است
«هرجا فال بد زدی آن را نادیده بگیر و کارت را دنبال کن».(6)
خارج ساختن روند امور زندگی و جامعه از مجرای طبیعی و توفیق الهی و کشاندن آنها به عواملی خارج از دسترس، چون مواجهه با یک
خارج ساختن روند امور زندگی و جامعه از مجرای طبیعی و توفیق الهی و کشاندن آنها به عواملی خارج‏از دسترس، را باید یک ناهنجاری و آفت شمرد.
منظره، صدای یک پرنده، همزمانی یا همردیفی با یک عدد، شومی و نحسی و... را باید یک ناهنجاری و آفتی شمرد که متأسفانه زمینه‏های
بقاء و گاه رشد و توسعه آن همواره وجود داشته است. نادیده گرفتن خواست الهی (البته با برداشت صحیحی که باید از این حقیقت داشته باشیم) و نقش اساسی خود انسان در عملکرد و رفتار خویش و وصل کردن آن مثلاً به صدای یک پرنده یا روزی خاص و یا عددی معین گویای نوعی اختلال اعتقادی می‏باشد. متأسفانه برخی رسانه‏های عمومی نه تنها به وظیفه خویش در روشنگری جامعه در این خصوص عمل نمی‏کنند بلکه خود تبدیل به عاملی برای رواج آن می‏شوند و برخی محافل دینی نیز حداقل به سکوت برگزار می‏کنند.
فرا راه
در ارشادات فرهنگ دینی خویش می‏بینیم که برای کاستن از تأثیرات منفی این تلقینها که گاه به صورت یک باور عمومی نقشی تعیین کننده می‏یابد و برای نادیده انگاشتن این موانع که در واقع مانع نیستند اما تلقین و باورهای غلط توانسته است آنها را به عنوان عاملی بازدارنده تبدیل کند، ما را دعوت به عنصر «توکل» نموده‏اند. توکل و تکیه بر عنایت الهی و تلاش بدون دغدغه خاطر، به عنوان کفّاره و جبران کننده «طیره» و فال بد به شمار رفته است.(7) پیامبر(ص) خود از تفأل به خیر استقبال می‏کرد و آن را دوست می‏داشت اما طیره و فال بدزدن و شوم پنداشتن و امثال آن را خوش نداشت و به عنوان یک دستورالعمل به کسانی که خود را گرفتار این وساوس نموده بودند و در مواجهه با زمینه‏های تلقین منفی دچار دغدغه خاطر می‏شدند این جملات را دستور می‏داد که بازگو نمایند:
«خدایا! نیکی و خیر تنها از جانب توست و بدیها را تنها تویی که دفع می‏کنی و توان و قوه‏ای جز به تو نیست.»(8)
می‏بینید که تلقین مثبت که می‏تواند منشأ رشد، سازندگی، امیدواری، و دلگرمی به نهایت کار باشد مورد علاقه آن حضرت(ص) است و برای جلوگیری از تأثیرات مخرّب تلقینهای منفی که در بسیاری از موارد، شخص، ناخودآگاه گرفتار آن می‏شود، پیامبر(ص) به خالق هستی که همه نیکیها بدست اوست فرا می‏خواند و برای زدودن آثار منفی روانی تبلیغات، تلقینها و تحلیلهای منفی که در بسیاری موارد به صورت فرهنگ عمومی و گاه فرهنگ ملّی! درآمده است دستور می‏دهد جملات مذکور نه در دل بلکه بر زبان آید.
جوان در فعلیت بخشیدن به تواناییها و استعدادهای ذاتی خویش و درنتیجه شکل دادن به شخصیت خود نیازمند اعتماد به نفس، باور به توانایی و دوری از دغدغه‏ها و وسوسه‏هایی است که چون آفتی بزرگ مانع بروز شخصیت ارزشمند او می‏شود. او باید همواره این باور را به خود تلقین کند و در خویش بدمد که علی‏رغم تبلیغات، جاذبه‏ها، تلقینها، آفتهای سنت شده اجتماعی، با اعتماد به نفس و توکل بر خدای بزرگ و تقویت روح امید می‏تواند عنصری بس مفید، شایسته و سراسر سعادت و نشاط باشد.شکل‏گیری‏شخصیت‏جامعه‏نیزچنان که اشاره شد با همین موانع‏مواجه‏است.بویژه‏آنان‏که‏سعادت‏ملتهای مسلمان را هیچگاه خواهان نبوده‏اند همواره این تلاش را جزء اساسی‏ترین کارهای خود می‏دانندکه‏باحجم‏وسیعی‏ازابزارهای‏تبلیغی‏وتلقینی‏خویش‏باوروفرهنگ عدم‏اعتمادبه‏نفس،احساس‏ناتوانی،تردیدوسرگردانی،روحیه‏وابستگی، خودکم‏بینی، بزرگ‏نمایی مشکلات و موانع، ناامیدی، سرخوردگی، خمودی،بی‏ارادگی‏وتسلیم‏پذیری‏رادرجان‏جامعه‏تقویت‏کنند.جوان‏باید این سدها و موانع کاذب را بشکند و به جز ارزشهای‏اسلامی، انسانی هیچ معیار دیگری را در بازیابی و شکل‏دهی به شخصیت خویش نپذیرد.

پاورقیها:
1 ـ نگاه کنید به این آیات: یس، 18 و 19 ـ نحل، 47 ـ اعراف، 131 ـ اسراء، 13.

2 ـ الطیرة لیست بحق، کلمات قصار، 392.

3 ـ الطیرة علی ما تجعلها ان هوّنتها تهوّنت و ان شدّدتها تشدّدت، و ان لم تجعلها شیئا لم یکن شیئا، روضه کافی، خبر234 ـ وسائل، ج8، ص262.

4 ـ من‏ردّته‏الطیرة‏عن‏حاجته فقد أشرک، پیامبر اکرم(ص)، کنزالعمّال، خ28566.

5 ـ من خرج یرید سفرا فرجع من طیر فقد کفر بما أنزل علی محمد، پیامبر اکرم(ص) کنزالعمال، خ28565.

6 ـ اذا تطیّرت فامض... پیامبر اکرم(ص) بحار، ج77، ص153.

7 ـ کفارة الطیرة التوکل، پیامبر اکرم(ص)، وسائل، ج8، ص262.

8 ـ ان النبی صلی‏اللّه‏علیه‏وآله کان یحبّ الفأل الحسن و یکره الطیرة، و کان یأمر من رأی شیئا یکرهه و یتطیّر منه أن یقول: «اللهم لایؤتی الخیر الاّانت ولا یدفع السیئات الا انت ولاحول ولاقوة الا بک»، بحار، ج95، ص3.

منابع:
کلمات قصار,safhe=292

وسائل,jeld=8,safhe=262

کنزالعمّال

بحار,jeld=77,safhe=153

وسائل,jeld=8,safhe=262

بحار,jeld=95,safhe=3