ساعت 6:50 عصر دوشنبه 22/11/1386

درآمدی بر مقوله شخصیت شناسی جوان، ناهنجاریهای بازدارنده6

شخصیت‏شناسی جوان را با این انگیزه آغاز کردیم که «جوان» در شکل‏گیری صحیح شخصیت، نیازمند نگرشی صحیح به «خود» است. این بحث را آمیخته با رگه‏های اخلاقی، تربیتی نمودیم تا بتواند حجمی از دانشهای «کاربردی» را نیز در اختیار گذارد. به همین انگیزه عناوینی چون «بازیافت خویش»، «دفتر دل»، «شاکله» و «توان» را شرح کردیم. بحث آفتهایی که می‏تواند مانع شکل‏گیری صحیح شخصیت جوان باشد را نیز گشودیم و تاکنون به عواملی چند پرداخته‏ایم. اینها و آنچه در آینده می‏آید هیچ‏گاه به انگیزه ارائه مباحثی در چارچوب و قالب معمول دانش «روانشناسی» نبوده و نیست؛ از این رو عمده‏ای از بحثها و آگاهیهایی که در بسیاری موارد نیز کاملاً به صورت تخصصی، در دانش روانشناسیِ روز آمده است، در این مقالات راه ندارد چنان که حجم زیادی از بحثهایی که در این‏جا می‏آید آمیخته‏ای از رگه‏های اخلاقی، تربیتی و حتی اعتقادی می‏باشد که به انگیزه رهیافتهایی لازم ارائه می‏گردد. گزینش عنوان «درآمدی بر مقوله شخصیت‏شناسی» نیز می‏تواند ناظر به همین چارچوب باشد.
آنچه‏تاکنون‏باعنوان«ناهنجاریهای‏بازدارنده»گذشته است اینها بود:

«بی‏حزمی»، «فقدان جزم و عزم»، «ضعف بردباری و ثبات»، «سستی و تنبلی»، «خودپسندی»، «ترس»، «تلقینهای منفی» و «ضعف عمل».اینک‏و در ادامه، ابتدا به یکی از عوامل که باید آن را آفت اصلی شمرد می‏پردازیم و سپس آخرین مانع مورد نظر را شرح می‏دهیم.
نهم:
حاکمیت خوشیهای مادی
این‏بار به انگیزه تأکید بر اهمیت این عامل شایسته است این سخن امیرالمؤمنین(ع) را در ابتدا بازگو کنیم که «سرآمد همه آفتها، شیفتگی و دلدادگی به لذات است».(1) دوران جوانی که از یک سو قوای آدمی توان و زمینه لازم برای بهره‏وری دارد و از سوی دیگر زمینه شکل‏گیری شخصیت و منش انسانی او بخوبی فراهم است بیشترین فرصت را می‏تواند در اختیار این آفت بگذارد. تواناییهای جسمی، فوران غرائز، تجربه‏های محدود، کششهای اجتماعی، افزون بر برخی عوامل که پیشتر برشمردیم زمینه بسیار مساعدی را برای بروز گسترش این ناهنجاری به وجود می‏آورد و براستی که دوران دشواری است. در فرصتهای جوانی بیش از هر زمانی دیگر به عزم و اراده، به تلاش و مسؤولیت، ازخودگذشتگی و مراقبت نیاز است، ولی بیشترین موانع نیز وجود دارد. موانعی که تنها با اراده‏ای استوار، معرفت لازم، ایمان به ارزشهای
در فرصتهای جوانی بیش از هر زمانی دیگر به عزم و اراده، به تلاش و مسؤولیت، ازخودگذشتگی و
مراقبت‏نیازاست، ولی بیشترین موانع نیز وجود دارد.
باید بیشترین تأکید را به دختران و پسران جوان نمود که اگر فرصتهای جوانی محکوم خوشیها و خواستهای نفسانی شد و همه شخصیت و تمام خواست وجودی آدمی در آرزوهای مادی و کامروایی حیوانی و دستیابی به خواستهای نفسانی محدود شد چیزی که بر جای می‏ماند شخصیتی وابسته، سرگردان، همراه با تشنگی‏های کاذب و همواره نگران خواهد بود.
انسانی اسلامی، پذیرش تجربیات ارزنده دیگران، و فاصله گرفتن از وابستگی و شیفتگی به خوشیها و با توکل و پناه‏بری به خدای متعال، می‏توان آنها را پشت سر گذاشت. باید در پیشگاه اندیشه و درک انسانی خویش اعتراف‏کرد که شخصیت آدمی بیشترین ضربه را از ناحیه عدم مواظبت بر غرائز و خواسته‏ها دریافت می‏کند. «شهوت» به معنای عام آن که می‏تواند «خشم» را نیز دربرگیرد، اگر در مجرای صحیح و منطقی آن قرار نگیرد و اگر پیوسته بر آن نظارتی مسؤولانه نشود بیشترین و اساسی‏ترین آفت را به فراخور گسترش و عمق آن، در شخصیت آدمی جای می‏دهد، به گونه‏ای که حتی مرزهای اعتقادی او را نیز که والاترین ارزشهای وجودی اوست مورد تعرض قرار می‏دهد و گاه کاملاً در کام خود فرو می‏برد. این است که در بسیاری از آیات و نیز سخنان اولیای هدایت و رحمت (صلوات اللّه‏ علیهم)، به این موضوع از زوایای مختلف پرداخته شده است و به عنوان سرمنشأ سقوط آدمی از جایگاه رفیع انسانی، به پست‏ترین مراتب که «درک اسفل» مادیت است معرفی شده است. در آیه‏ای آمده است که «چه کسی گمراه‏تر از آن فردی است که از هوای خویش پیروی کرد بدون هدایتی از ناحیه خداوند».(2)
باید بیشترین تأکید را به دختران و پسران جوان نمود که اگر فرصتهای جوانی محکوم خوشیها و خواستهای نفسانی شد و همه شخصیت و تمام خواست وجودی آدمی در آرزوهای مادی و کامروایی
حیوانی و دستیابی به خواستهای نفسانی محدود شد چیزی که بر جای می‏ماند شخصیتی وابسته، سرگردان، همراه با تشنگی‏های کاذب و همواره نگران خواهد بود. آرامش درونی و نشاط حقیقی از میان خواهد
رفت و ادامه این وضع سرانجامی جز پوچی نخواهد داشت. چنانکه آدمی را از رسیدن به بسیاری از اهداف و آرمانهای ارزشمند اجتماعی و حضور سازنده در جامعه بازمی‏دارد. اراده‏ای که در مواجهه با مشکلات و موانع زندگی باید گره‏گشا باشد به سستی می‏گراید. و بسیاری از این آفتها که به دنبال دارد. این است که در رهنمودی دیگر از امیرالمؤمنین(ع) به عنوان مثال و تأکیدی بر اهمیت موضوع این‏گونه آمده است:
«اراده استوار و سورچرانی قابل جمع نیست. چقدر خواب شب، که مانع و شکننده تصمیمات روز است.»(3)
دهم:
عجز
هرچند در بررسی موانع شکل‏گیری صحیح شخصیت آدمی، به ویژه جوان، موانع و عوامل دیگری نیز رخ می‏نماید اما در این مقالات عجز را به عنوان آخرین ناهنجاری ارائه می‏دهیم.
ناتوانی، که طیف گسترده‏ای از عوامل را دربرمی‏گیرد، آفتی اساسی در رشد آدمی و به تبع آن، رشد جامعه به شمار می‏رود. در مقاله «توان» به تفصیل و مستقلاً در این‏باره سخن رفت اما اینک باید با نگاهی دیگر دوباره ارزیابی نمود. عجز و احساس ناتوانی و یا تردید در توانایی در بسیاری از موارد ناشی از عدم‏شناخت لازم از خود و جامعه است و در بسیاری از موارد معلول تلقینهایی است که‏صورت گرفته است. این تلقینها گاه تا بدانجا پیش رفته است که به صورت سنتهای اجتماعی‏یا اصول پذیرفته شده تاریخی و حتی تکوینی درآمده است. در مقاله «تلقینهای منفی» به بخشی از این آفت پرداختیم. در بسیاری موارد پی‏آمد روابط اجتماعی غلط و تبعیض‏آمیز و تربیتهای عمومی است که ناخودآگاه تواناییهای گسترده ولی بالقوه آدمی را به فراموشی عملی می‏سپارد و آنچه می‏ماند، احساس ضعف و تردید در پیشرفت و ترس از اقدام و مواجهه با صحنه‏های تجربه نشده است. حاصل سخن تا اینجا این است که باید بیشترین حجم ناتوانیها را پی‏آمدهایی اکتسابی‏دانست و نه اموری قطعی و غیر قابل تغییر.
در بسیاری موارد پی‏آمد روابط اجتماعی غلط و تبعیض‏آمیز و تربیتهای عمومی است که ناخودآگاه تواناییهای گسترده ولی بالقوه آدمی را به فراموشی عملی می‏سپارد و آنچه می‏ماند، احساس ضعف و تردید در پیشرفت و ترس از اقدام و مواجهه با صحنه‏های تجربه نشده است.
باید بیشترین حجم ناتوانیها را پی‏آمدهایی اکتسابی‏دانست و نه اموری قطعی و غیر قابل تغییر.
در آموزشهای دینی «ناتوانی» به عنوان یک «آفت» معرفی شده و نتیجه آن، عدم دستیابی به اهداف و خواستها برشمرده شده است. چنانکه اساس شجاعت را «توانایی» دانسته و ثمره آن را «پیروزی» ذکر نموده است. به این فرازها که همه از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است توجه فرمایید:
«ناتوانی آفت است.»(4)
«نتیجه ناتوانی، از دست دادن خواست است.»(5)
«اساس شجاعت، توانایی است و ثمره آن پیروزی می‏باشد.»(6)
و پرواضح است این توانایی محصور در توانایی جسمی نیست و چنانکه پیشتر نیز در مقاله «توان» خواندیم قوت و ضعف جسمی نیز تحت‏الشعاع توان روحی و انگیزه‏های درونی است. عمده‏ترین عامل ناتوانی، تردید در تواناییهای خود و اهتمام نورزیدن به استعدادهای موجود خویش است. جای تأسف بسیار است که عناصر ارزشمندی چون خودباوری، اعتماد به نفس، شجاعت روحی، قوت جسمی، باروری استعدادها، ناامیدی از دیگران و توکل بر خدای توانا، جای
خویش را به آفتهایی چون بیگانه‏پرستی، خودباختگی، ضعف روحی، سستی و تن‏پروری، سرکوب استعدادها و وابستگی به دیگران بدهد. اسلام، انقلاب و امام توانست توجه ما را به این عناصر ارزشمند جلب کند و آنها را در کف ما نهد. دست باکفایت دختران و پسران امت اسلامی است که باید از اینها به عنوان بالاترین سرمایه‏ها پاسداری کند و شجاعت مقابله با موانع که عمده‏ترین آنها آفتهای اخلاقی و ناهنجاریهای نفسانی است را همواره در خود تقویت کند تا در زندگی شخصی و اجتماعی خود «پیروز» و در پیشگاه نیکان عالم شخصیتی ارزشمند به شمار آید. ان‏شاءاللّه‏. در اینجا موضوع ناهنجاریها پایان می‏یابد. در قسمت بعد به ادامه محورهای دیگر می‏پردازیم. و باز هم ان‏شاءاللّه‏.
پاورقیها:
1 - رأس الآفات الوله باللذات، غررالحکم.

2 - سوره قصص، آیه 50.

3 - لاتجتمع عزیمة و ولیمة، ما انقض النوم لعزائم الیوم، غررالحکم.

4 - العجز آفة، نهج‏البلاغه، حکمت 3.

5 - ثمرة‏العجز فوت الطلب، غررالحکم.

6 - اصل النجدة القوّة و ثمرتها الظفر، غررالحکم.

منابع:
غررالحکم

غررالحکم,امام علی(ع)

نهج‏البلاغه